Το ξύλινο ναυάγιο της Αναβύσσου

του Κωνσταντίνου Δασκαλόπουλου


Χλιδάτη θαλαμηγός ή ταπεινό ψαροκάικο;


Κάτω απ' το εκκλησάκι του Αγ. Νικολάου στην Ανάβυσσο, σε βάθος λίγο μικρότερο των 9 μέτρων και σε απόσταση 80 μέτρα από την ακτή, μπορεί ο δύτης να αντικρίσει ένα ξύλινο σκαρί που βρίσκεται εκεί βυθισμένο. 

212376318
Όταν πριν χρόνια επισκέφτηκα για πρώτη φορά αυτό το ναυάγιο, ήταν ήδη σε αρκετά κακή κατάσταση.
Η πλώρη μόνο έστεκε ακέραιη με τις άγκυρες πεσμένες στο πλάι. Το υπόλοιπο σκαρί, κατεστραμμένο, ακουμπούσε στον βυθό με πολλά τμήματα του καλυμμένα από το ίζημα του πυθμένα. Κάποια είδη υγιεινής και ένα πλαστικό παγκάκι ήταν λίγα μέτρα παραπέρα. Οι αντλίες, οι ηλεκτρικοί πίνακες και διάφορα άλλα τμήματα της υπερκατασκευής στοιβαγμένα πάνω στο συντριμμένο σκαρί. Διάσπαρτα στον βυθό τριγύρω υπήρχαν και άλλα πολλά υπολείμματα του σκάφους, σίδερα, σωλήνες, καλώδια, λαμαρίνες, κομμάτια της ξύλινης κατασκευής και διάφορα εξαρτήματα του ηλεκτρολογικού και μηχανολογικού εξοπλισμού. Κομμάτια της αρματωσιάς του σκάφους βρίσκονταν παράλληλα με την ισοπεδωμένη πρύμνη και ένας ιστός έφερε κάποιο είδος μηχανισμού ανέλκυσης με συρματόσχοινα. Η προπέλα με τον άξονα της ήταν μισοθαμμένη και μετά βίας ορατή. Ενώ ήταν πρόσφατο τότε το ναυάγιο, έδινε την εντύπωση ότι είχαν μεσολαβήσει χρόνια από τη βύθιση. Απομακρύνθηκα και το παρατήρησα για λίγη ώρα και από μικρή απόσταση. Στεκόταν εκεί, μέσα στην απόλυτη γαλήνη. Ξαναπλησίασα. Χάραξα το αρχικό του ονόματος μου στα πλευρά. Νόμιζα ότι θα μείνει για πάντα.

198121011141540

25
legrand.
41
ΠΥΡΚΑΓΙΑ & ΣΕΝΤΙΝΕΣ.
113

Τίποτα όμως δεν μένει το ίδιο και σήμερα, σε ακόμη πιο άσχημη κατάσταση, δεν θυμίζει στο παραμικρό αυτό που κάποτε μπορεί να ήταν.  

Η θέση του ναυαγίου, σε ρηχά νερά και όντας αγκυροβόλιο και σημείο συχνής διέλευσης μικρών σκαφών, δεν βοήθησε στη διατήρηση του. Είναι βέβαιο ότι έγιναν εργασίες κοπής και απομάκρυνσης μέρους του ναυαγίου, ώστε να αποφευχθεί ο κίνδυνος για τα διερχόμενα σκάφη. Διαφορετικά δεν εξηγείται το μέγεθος της διάλυσης του μέσα σε τόσο μικρό σχετικά χρονικό διάστημα, όσο τουλάχιστον εικάζεται. Σημαντικό ρόλο βέβαια θα έπαιξαν και οι νότιοι άνεμοι που χτυπάνε τον όρμο. Το έργο της αποσύνθεσης επιτάχυναν οι θαλάσσιοι οργανισμοί και ιδίως η θαλάσσια τερηδόνα (Teredo navalis) που η παρουσία της είναι έντονη στην περιοχή. Κατά συνέπεια, σε λίγα χρόνια θα μείνουν μόνο τα μεταλλικά εξαρτήματα του και το ξύλινο σκαρί θα περάσει στη σφαίρα της λήθης.
4916173536

Επιπλέον, υπάρχει μια μικρή σύγχυση σχετικά με την ονομασία και συνεπώς με την ταυτοποίηση του ξύλινου ναυαγίου. 
Είναι ευρέως γνωστό στην καταδυτική κοινότητα με το όνομα "Καλυψώ", πρώην Πολυδεύκης. Λέγεται ότι ήταν ένα πανέμορφο σκαρί, κατασκευασμένο με τα καλύτερα υλικά και με πολύ μεράκι, στο φημισμένο ναυπηγείο παραδοσιακών σκαφών του Εμμ. Ψαρρού (http://www.psarrosyard.gr/) στο Πέραμα. Ότι είχε αδελφό πλοίο με την ονομασία "Κάστωρ". Και ότι είχε πραγματοποιήσει πολλά ταξίδια και είχε φιλοξενήσει πολλές δεξιώσεις. Μέχρι που εγκαταλείφτηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα στο αγκυροβόλιο και τελικά, λόγω της ελλιπούς συντήρησης, βυθίστηκε το 2006. 

Ωστόσο, δεν γνωρίζουμε αν οι πληροφορίες αυτές είναι απόλυτα ακριβείς. Σε έρευνα που ακολούθησε δεν βρέθηκαν έγκυρες πληροφορίες όσον αφορά την ονομασία, τη ναυπήγηση, την ιδιοκτησία, τη χρήση και τα πραγματικά αίτια βύθισης. Μόνο μία μαρτυρία υπάρχει που υποστηρίζει τα παραπάνω, αλλά δεν ξέρουμε που βασίζεται και αν είναι αληθής. Δεν είναι επίσης γνωστό σε ποιό νηολόγιο άνηκε και αν υπάρχουν φωτογραφίες του σκάφους πριν τη βύθιση του. Ούτε αναφέρεται σε κάποιο σχετικό ναυτικό αρχείο, λίστα ή άρθρο όπως αυτό της Ελευθεροτυπίας με τίτλο "Τότε που σκαρώνανε ταξίδια μακρινά".
Ένα μέλος του Ναυτικού Αθλητικού Ομίλου (Ν.Α.Ο.Α.Π.Φ.) που δραστηριοποιείται στην περιοχή ανέφερε ότι το σκαρί ήταν πράγματι αγκυροβολημένο για μεγάλο χρονικό διάστημα σε εκείνο το σημείο, μέχρι που ένα πρωινό όλοι αντιλήφθηκαν ότι είχε βυθιστεί. Και προκύπτει το εξής ερώτημα: Πως και γιατί να αφήσει o ιδιοκτήτης ένα τέτοιο πολύτιμο σκαρί, κατασκευασμένο με έντεχνο, ελληνικό παραδοσιακό τρόπο, να ρημάξει δεμένο; 
Επιπλέον, το όνομα του σκαριού δεν το γνώριζε γιατί δεν το είχε προσέξει. Όταν του είπα ότι έχει επικρατήσει να ονομάζεται "Καλυψώ" και αν γνώριζε κάτι γι' αυτό, απάντησε ότι οι δύτες που το επισκέπτονταν μάλλον το ονόμασαν έτσι λόγο του ξενοδοχείου Καλυψώ που βρίσκεται εκεί, σε κοντινή απόσταση.
Συν τοις άλλοις, το ναυάγιο επισκέπτονται και ορισμένα καταδυτικά και το αποκαλούν για άγνωστο πάλι λόγο "το καΐκι του Σίμου". 

22
Το ξενοδοχείο "Καλυψώ".
Ο χαρακτηρισμός βέβαια "καΐκι" είναι άτοπος. Μάλλον θα εννοούν 20μετρο τρεχαντήρι ή κάτι παρόμοιο, όπως το παραδοσιακό αλιευτικό "Δαίδαλος" που ήταν όμως τύπου λίμπερτυ (liberty), ανοιχτό δηλαδή σκάφος με δύο κατάρτια και στρογγυλεμένη πλώρη και πρύμνη.
26272829303233
31
Η πρύμνη ισοπεδωμένη.
34
Ο δύτης κινείται προς την πλώρη.

Συμπέρασμα:

Όσον αφορά τον τύπο του σκάφους, το συγκεκριμένο ναυάγιο είναι βάση ενδείξεων και μετρήσεων, σκαρί τύπου πέραμα, το οποίο μετασκευάστηκε σε σκάφος αναψυχής.

Η ονομασία "Καλυψώ" που του δόθηκε δεν υφίσταται και το πραγματικό όνομα του σκάφους παραμένει άγνωστο.
Τέλος, η ημερομηνία βύθισης του σκάφους είναι επίσης λανθασμένη. Αυτό αποδεικνύεται από τις αεροφωτογραφίες. Το σκάφος είχε βυθιστεί πολύ πιο παλιά για άγνωστο επίσης λόγο.
3738
39
Μήκος ξύλινου σκαριού 21.50 μέτρα.
2
Άγιος Νικόλαος Αναβύσσου, αρχές 2005.
2a
Διακρίνεται στην αεροφωτογραφία του 2005 το ήδη βυθισμένο σκαρί, καταρρίπτοντας τον ισχυρισμό ότι βυθίστηκε το 2006.

Πέραμα

Ο τύπος πέραμα ανάγεται, σύμφωνα με τους ιστορικούς και τους αρχαιολόγους, στους πρώτους βυζαντινούς χρόνους και είναι ειδικά σχεδιασμένος για τα μικρά και συχνά κύματα του Αιγαίου (Εφημερίδα Το ΒΗΜΑ, 31/01/1999, ΧΑΡΑ ΚΙΟΣΣΕ).
 
Το πέραμα αποτελεί την πιο ιδιότυπη κατηγορία σκαφών της ελληνικής παραδοσιακής ναυπηγικής. Η γάστρα του παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με το τσερνίκι, πλην όμως το πέραμα ήταν μεγαλύτερο. Μαρτυρίες παλαιών καραβομαραγκών που αναφέρουν συγγένεια του περάματος με τα τρεχαντήρια, πηγάζουν από τις ίδιες σχεδόν αναλογίες του συνολικού πλάτους ως προς το συνολικό μήκος, καθώς και από το σχήμα του κεντρικού νομέα που ήταν ίδιος με αυτόν του τρεχαντηριού.

Το πέραμα είναι ένα γνήσιο ελληνικό σκαρί, κατάλληλο για τη θάλασσα του Αιγαίου. Τα πρώτα περάματα ξεκίνησαν να κατασκευάζονται στη Σύρο και τα χρησιμοποιούσαν ως εμπορικά και για κάθε είδους μεταφορές. Η Σύρος θεωρείται ακόμη η πρώτη και παραμένει ιστορικά η κατεξοχήν εξειδικευμένη στην κατασκευή περαμάτων. Τα περάματα είναι διάσημα παγκοσμίως και για τους λάτρεις των παραδοσιακών σκαφών είναι τα καλύτερα διότι έχουν χώρους, κρατάνε καλά πανιά και ταξιδεύουν σε όλες μα όλες τις θάλασσες.
 
Τα χαρακτηριστικά του περάματος είναι η μορφή της πλώρης και της πρύμνης του. Το ποδόσταμα της πρύμνης του ήταν ευθύ, με ελαφρά κλίση προς τα πίσω. Το ποδόσταμα της πλώρης του ήταν και αυτό ευθύ ή με πολύ ελαφρά κυρτότητα και με μεγαλύτερη κλίση προς τα εμπρός, απ’ ότι αυτό της πρύμνης. Στην πρύμνη, το παραπέτο σταματούσε μ’ ένα καμπυλωμένο κόψιμο πριν το ποδόσταμα και μια ξύλινη κόκκινη επιφάνεια έδενε τις απολήξεις των δύο παραπέτων, από τις δύο μεριές του σκάφους και το κατάστρωμα, με το επάνω μέρος του ποδοστάματος. Αυτό που χαρακτήριζε το πέραμα ήταν ένας μικρός καθρέφτης (τάκος), συνήθως διακοσμημένος με ανάγλυφα γεωμετρικά σχήματα, τοποθετημένος εγκάρσια στο επάνω μέρος του πλωριού ποδοστάματος, στο οποίο στερεώνονταν τα δύο μπροστινά άκρα της κουπαστής του. Μπροστά από τον καθρέφτη υπήρχε μια τρισδιάστατη ξύλινη επιφάνεια, όπου έδενε την απόληξη του καταστρώματος με το επάνω άκρο του ποδοστάματος. Οι επάνω απολήξεις των ποδοσταμάτων της πλώρης και της πρύμνης, μαζί με τις ξύλινες επιφάνειες που έδεναν την κατασκευή σ’ αυτές τις περιοχές, λέγονταν "κάτσουλες".
 
Το πέραμα και το τρεχαντήρι έχουν τις ίδιες αναλογίες, δηλαδή το μέγιστο πλάτος είναι λίγο μικρότερο από το μισό του μήκους της καρίνας και το ύψος της μέσης είναι περίπου το μισό του μέγιστου πλάτους. Γενικά όμως, υπήρχε μια ποικιλία στις αναλογίες των βασικών διαστάσεων. Έτσι υπήρχαν περάματα που χτίζονταν στενότερα και ήταν πιο γρήγορα και περάματα που χτίζονταν πλατύτερα ώστε να επιτυγχάνουν μεγαλύτερη χωρητικότητα. Το πέραμα ήταν εμπορικό σκάφος, επίσης είχε χρησιμοποιηθεί ως πειρατικό για μεταφορά επιβατών, ενώ σπανίως χρησιμοποιούνταν για αλιεία. Στις μέρες μας όσα περάματα υπάρχουν και έχουν αναπαλαιωθεί χρησιμοποιούνται ως σκάφη αναψυχής. 

Τα σκάφη αυτά ήταν συνήθως δίστηλα με ιστιοφορία παρόμοια μ’ εκείνη των τρεχαντηριών. Στα μέσα του 19ου αιώνα, η ιστιοφορία τους συνήθως ήταν τύπου μπρατσέρας ή μπομπάρδας. Αργότερα, χρησιμοποιήθηκε ιστιοφορία τύπου ραντοψάθι, ενώ στις αρχές του 20ου αιώνα, ο κυρίαρχος τύπος ιστιοφορίας ήταν τύπου λόβερ. Συγγενές σκάφος με το πέραμα ήταν το τσερνίκι, υπήρχε όμως και ενδιάμεσος τύπος των δύο αυτών σκαφών, το τσερνικοπέραμα. Επίσης έφερε δύο μεγάλα λατίνια, δύο φλόκους και 6-8 σέλματα για τους κωπηλάτες.
 
Περάματα κατασκευάζονταν άλλοτε στενότερα και άλλοτε φαρδύτερα ανάλογα με τον σκοπό της χρήσης τους. Τα στενότερα κατασκευάζονταν ώστε να επιτυγχάνεται μεγαλύτερη ταχύτητα κατά την πλεύση και τα φαρδύτερα για να δημιουργείται μεγαλύτερος αποθηκευτικός χώρος, ικανός για μεταφορές μεγάλου όγκου εμπορευμάτων. Εμπορικά ή για μεταφορά μεγάλων φορτίων ήταν η κύρια χρήση των περαμάτων.
Σήμερα η παραγωγή τέτοιων σκαφών έχει σταματήσει, παρ' όλα αυτά περάματα συνεχίζουν να αρμενίζουν στις ελληνικές θάλασσες κυρίως ως σκάφη αναψυχής. 
 
Βιβλιογραφία:
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΝΑΥΠΗΓΙΚΗ - Κώστας Α. Δαμιανίδης
Πηγές:
naftotopos.gr

Πληροφοριακά, oι ονομασίες "Κάστωρ" (Νο 20) και "Πολυδεύκης" (Νο 21) πρωτοαναφέρονται σε μία λίστα με σκάφη που κατασκευάστηκαν στον Πόρο το 1838 και το 1837 αντίστοιχα. Τα συγκεκριμένα ονόματα έχουν δοθεί σε σκάφη πάμπολλες φορές μιας και σύμφωνα με την αρχαία ελληνική μυθολογία, ο Κάστωρ και ο Πολυδεύκης (οι Διόσκουροι) ήταν προστάτες των καραβιών και των ναυτικών.

43

Σχετικά:

Η ΝΑΥΠΗΓΙΚΗ ΣΤΟΝ ΠΟΡΟ

Τέλος, θα μπορούσε εύλογα να αναρωτηθεί κανείς, γιατί να ασχοληθεί κάποιος με ένα σχετικά μικρό και ασήμαντο ναυάγιο; 

Η απάντηση είναι απλή. Αφενός μεν ένα βυθισμένο σκάφος, όσο ασήμαντο κι αν φαίνεται, δεν παύει να αποτελεί ένα ναυάγιο που έχει μια ιστορία να διηγηθεί, αφετέρου δε είναι ένα ξύλινο σκαρί που σπάνια συναντά κανείς στον βυθό.
Δεν αξίζει λοιπόν μια ελάχιστη αναφορά και μια βουτιά σε έναν καταδυτικό προορισμό που μπορεί ένας δύτης, ακόμα και στα πρώτα του βήματα, να επισκεφτεί και να απολαύσει;


4424 
Κων/νος Δασκαλόπουλος
 
Υποβρύχια Φωτογραφία
Βασίλης Αθανασόπουλος
Κων/νος Δασκαλόπουλος
 
Αεροφωτογραφία
 Γεώργιος Κουμιανάκης
 
Γενική Επιμέλεια Άρθρου
Ασπασία Κατσή
 
Δύτες
Βασίλης Αθανασόπουλος
Θεόδωρος Τόρκιν
Κων/νος Δασκαλόπουλος
 Στέλιος Κολίσογλου