ΚΝΙΔΟΖΩΑ

Τα Κνιδόζωα (Φύλο Cnidaria) είναι πολύ κοινοί οργανισμοί στο θαλάσσιο περιβάλλον. Περιλαμβάνουν μερικούς από τους γνωστότερους και πιο όμορφους κατοίκους του βυθού, επίσης μερικούς από τους οποίους θα πρέπει να κρατάμε αποστάσεις, καθώς και μερικούς από τους πιο πολύχρωμους και θεαματικούς για υποβρύχια φωτογράφιση.

Είναι απλοί πολυκύτταροι οργανισμοί και θεωρούνται λίγο πιο εξελιγμένοι οργανισμοί από τους Σπόγγους. Κατατάσσονται σε τέσσερις κλάσεις, Ανθόζωα, Σκυφόζωα, Υδρόζωα και Κυβόζωα. Στα Ανθόζωα ανήκουν εδραίοι οργανισμοί όπως οι θαλάσσιες ανεμώνες και τα κοράλλια, στα Σκυφόζωα και Κυβόζωα οι γνωστές μας μέδουσες, ενώ τα Υδρόζωα είναι μια ομάδα που περιλαμβάνει ποικιλία ειδών τόσο από το θαλάσσιο περιβάλλον όσο και από γλυκά νερά όπως λίμνες και ποτάμια. Τα γενικά χαρακτηριστικά του φύλου αυτού είναι η ακτινωτή συμμετρία καθώς και το ότι όλα τα μέλη του φύλου είναι σαρκοφάγα και στους πλόκαμους φέρουν κνιδοκύτταρα με τα οποία ακινητοποιούν τη λεία.

Οι σωματικές τους μορφές ποικίλουν και περιλαμβάνουν πολύ γνωστούς οργανισμούς όπως οι θαλάσσιες ανεμώνες, τα κοράλλια και οι μέδουσες. Οι ανεμώνες και κάποια κοράλλια ζουν μόνα τους, όμως τα περισσότερα κοράλλια σχηματίζουν αποικίες από γενετικά όμοιους πολύποδες, οι οποίοι, αν τους παρατηρήσετε από πολύ κοντά, μοιάζουν με πολύ μικρές ανεμώνες. Μερικά είδη είναι προσκολλημένα στον πυθμένα (εδραία είδη π.χ. κοράλλια), κάποια άλλα όπως οι θαλάσσιες ανεμώνες, είναι κατά βάση εδραία αλλά μπορούν να μετακινηθούν, όταν είναι αναγκαίο, ενώ άλλα κολυμπούν ελεύθερα (μέδουσες). Ο κύκλος ζωής στα κνιδόζωα παρουσιάζει έναν παροδικό πολυμορφισμό. Συνήθως εναλλάσονται δύο μορφές, η μορφή του στερεωμένου πολύποδα και η μορφή της ελεύθερης μέδουσας. Ο πολυμορφισμός αυτός δεν παρατηρείται σε όλα τα κνιδόζωα, σε μερικά είδη η μία ή η άλλη μορφή είναι περιορισμένη ή απούσα. Στα ανθόζωα π.χ. δεν παρατηρείται το στάδιο της μέδουσας.

Οπως προαναφέρθηκε, ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των κνιδόζωων, από το οποίο πήραν το όνομα τους, είναι ότι στο εξώδερμα τους και ιδίως στις κεραίες/πλοκάμια, φέρουν ειδικά όργανα, τα κνιδοκύτταρα (από το αρχ. κνίδη = η τσουκνίδα). Αυτά περιέχουν αιχμηρό όργανο σαν ακόντιο το οποίο εκτινάσσεται μετά από μηχανικά και χημικά ερεθίσματα, αλλά παραμένει ενωμένο μέσω νήματος με το σώμα του κνιδόζωου. Το νήμα βρίσκεται τυλιγμένο γύρω από το αιχμηρό όργανο μέχρι να εκτοξευτεί και είναι συνήθως κενό στο κέντρο, σαν σωλήνας που μεταφέρει δηλητήριο στον στόχο. Αυτό το τοξικό υγρό σκοτώνει μικρούς οργανισμούς π.χ. μικρά ψάρια και προκαλεί κνησμό (φαγούρα) σε μεγαλύτερους π.χ. κολυμβητές. Τα κνιδοκύτταρα μπορούν να εκτοξεύσουν το επώδυνο ή και θανατηφόρο βέλος τους μόνο μία φορά, ενώ για τη σύλληψη μιας γαρίδας μπορεί να χαθεί και το 25% των νηματοκύστεων από τα πλοκάμια. Μετά πρέπει να αντικατασταθούν, διαδικασία που διαρκεί περίπου 48 ώρες. Για να ελαχιστοποιήσουν τις άσκοπες απώλειες, δύο προϋποθέσεις υπάρχουν για να ενεργοποιηθούν και να εκτοξεύσουν: να υπάρξει μηχανική επαφή και να ανιχνεύσουν στο νερό χημικές ουσίες από το θήραμα. Ο συνδυασμός αυτών των δύο αποτρέπει τη σπατάλη ενέργειας για απομακρυσμένα ζώα ή άβια αντικείμενα.

Τα κνιδόζωα τρέφονται παγιδεύοντας άλλους οργανισμούς, απορροφώντας διαλυμένες οργανικές ενώσεις, φιλτράροντας και κατακρατώντας θρεπτικά στοιχεία από το νερό και τέλος παίρνοντας θρεπτικά από τη συμβίωση τους με φωτοσυνθετικούς οργανισμούς, στους οποίους δίνουν διοξείδιο του άνθρακα και μια θέση στον ήλιο. Στους θηρευτές των κνιδόζωων περιλαμβάνονται αστερίες, μερικά είδη ψαριών, οι θαλάσσιες χελώνες και πολλά είδη γυμνοβραγχίων τα οποία κατακρατούν τις νηματοκύστες στο σώμα τους και τις χρησιμοποιούν έτσι για τη δική τους αυτοάμυνα. Μερικές ανεμώνες και μέδουσες έχουν μια συμβιωτική σχέση με κάποια είδη γαρίδας και ψαριών.

Υπάρχουν περίπου 9.000 είδη κνιδόζωων τα οποία διαιρούνται σε τέσσερις κλάσεις: Υδρόζωα, Σκυφόζωα, Ανθόζωα και Κυβόζωα. Η κλάση Υδρόζωα περιλαμβάνει κάποιους οργανισμούς που μοιάζουν με φυτά ή φτερά. Είναι πολύ μικρά, μπορεί να είναι μονήρη ή να σχηματίζουν αποικίες και τα περισσότερα ζουν στη θάλασσα.

Η κλάση Σκυφόζωα αποτελείται από οργανισμούς γνωστούς ως θαλάσσιες μέδουσες. Έχουν ακτινωτή τετραμερή συμμετρία και είναι συνήθως πλαγκτονικές αλλά έχουν μερική ικανότητα κίνησης. Μερικά είδη είναι βενθικά. Υπάρχουν περίπου 200 είδη σκυφόζωων και όλα ζουν στο θαλάσσιο περιβάλλον. Λόγω του σχήματος τους, πήραν το όνομα τους από τον αρχαιοελληνικό τύπο αγγείου της Γεωμετρικής περιόδου, τον σκύφο, είδος ποτηριού από πηλό με δύο οριζόντιες λαβές. Συλλαμβάνουν την τροφή τους με τις νηματοκύστες, τις οποίες έχουν στα πλοκάμια τους και στους στοματικούς βραχίονες. Στη χώρα μας συναντάμε συνήθως τέσσερα είδη μεδουσών: την Aurelia aurita (γνωστή και ως «γυαλί»), την Cotylorhiza tuberculata, την Rhizostoma pulmo («γαλάζια μέδουσα») και την Pelagia noctiluca. Τα τσιμπήματα των περισσότερων μόνο παροδικό κνησμό μπορούν να προκαλέσουν. Η πιο επικίνδυνη είναι η Pelagia noctiluca, η οποία μπορεί να προκαλέσει και ουλές αλλά συναντάται σχετικά σπάνια στην Ελλάδα. Τα σκυφόζωα είναι από τα καλύτερα θέματα για φωτογράφιση.

Η κλάση Ανθόζωα περιλαμβάνει οργανισμούς γνωστούς ως θαλάσσιες ανεμώνες, κοράλλια, φτερά (πέννες) και γοργονίες. Ζουν μεμονωμένα ή σε αποικίες και πολλά σχηματίζουν ασβεστολιθικό σκελετό. Τα περισσότερα είδη είναι βενθικά και εδραία, όμως μερικές μορφές τους έχουν περιορισμένη ικανότητα κίνησης. Υπάρχουν περίπου 6.000 είδη ανθόζωων και όλα ζουν στο θαλάσσιο περιβάλλον. Έχουν μεγάλη γεωλογική σημασία αφού δημιουργούν βιογενή ανθρακικά ιζήματα. Οι γνωστοί μας κοραλλιογενείς ύφαλοι είναι μάζες βιογενούς ασβεστόλιθου που σχηματίζονται από αποικίες κοραλλιών μαζί με άλλους οργανισμούς, όπως τα ασβεστοφύκη. Όπως προαναφέρθηκε, τα κνιδόζωα συλλαμβάνουν την τροφή τους με τα κνιδοκύτταρα (νηματοκύστες) τους. Ειδικότερα οι ανεμώνες συλλαμβάνουν μικρά ψάρια ενώ τα κοράλλια πλαγκτόν. Μερικά είδη όμως περιέχουν στους ιστούς τους ένα είδος από δινομαστιγωτά, τη ζωοξανθέλα, σε μια συμβιωτική σχέση. Η ζωοξανθέλα χρησιμοποιεί διοξείδιο του άνθρακα και αζωτούχες ενώσεις από το κοράλλι, το οποίο έτσι αποκτά τα πλεονεκτήματα της φωτοσύνθεσης.

Κλείνουμε με μια συμβουλή, η οποία αφορά όλα τα κνιδόζωα: Μην τα αγγίζετε. Αυτό επειδή τα περισσότερα έχουν κνιδοκύτταρα και αν τα αγγίξετε με γυμνό χέρι θα πονέσετε. Αλλά ακόμα και με γάντια, ποτέ μην τα αγγίζετε επειδή μπορεί να παραμείνει τμήμα πλοκαμιού στην τραχειά συνήθως επιφάνεια του γαντιού και μετά όταν χρησιμοποιήσετε το χέρι με το γάντι για να διορθώσετε τη θέση της μάσκας ή αγγίξετε τα χείλη σας, θα σας περιμένει μια πολύ δυσάρεστη έκπληξη! Ένας άλλος λόγος που δεν πρέπει να τα αγγίζουμε είναι ότι έτσι τα σκοτώνουμε. Αν δείτε πολύ προσεκτικά από κοντά τα κοράλλια και τις γοργονίες, θα παρατηρήσετε τους μικρούς πολύποδες από τους οποίους αποτελούνται και τους οποίους αν αγγίξετε νεκρώνονται. Μην τα αγγίζετε λοιπόν, θαυμάστε τα και φωτογραφίστε τα.

 

Θαλάσσια Τσουκνίδα

Sea-nettle

k1

Σχηματίζει μικρούς λευκούς θάμνους, τους οποίους πρέπει να αγγίζουμε όσο και τις γνωστές μας τσουκνίδες της ξηράς. Το μέγεθος του φτάνει τα 20cm. Αρκετά κοινό υδρόζωο σε όλη τη Μεσόγειο. Συχνά το βλέπουμε να αναπτύσεται πάνω σε διάφορα αντικείμενα, όπως το σχοινί της φωτογραφίας, λες και περιμένει το χέρι κάποιου άτυχου δύτη. Συναντάται από τα πολύ ρηχά μέχρι και κάτω από τα 40m. Το γυμνοβράγχιο Flabellina affinis τρέφεται με αυτό το είδος.

 

Μέδουσα Πυξίδα

Compass Jelly

k1

Η επαφή με τα πλοκάμια αυτής της μέδουσας είναι πολύ επώδυνη! Έχει μέγεθος θόλου μέχρι 20cm σε διάμετρο και στο σώμα της φέρει 16 σκουρόχρωμα ισοσκελή V, ενώ τα πλοκάμια της μπορούν να φτάσουν τα δύο μέτρα.

 

Μέδουσα Φωτοφόρα

Luminescent Jelly

k1

Η διάμετρος του θόλου φτάνει τα 60cm, αλλά συνήθως συναντώνται μικρότερα άτομα. Τα πλοκάμια είναι λεπτά και έχουν πολύ μεγάλο μήκος, μέχρι 4m. Συναντάται κοντά στην επιφάνεια, εποχικά σε μεγάλους αριθμούς και τη νύχτα φωσφορίζει έντονα. Πολύ επώδυνο τσίμπημα αν έρθει σε επαφή με γυμνό δέρμα.

 

Γαλάζια Μέδουσα / Μέδουσα Πνεύμονας

Lung Jelly

k1

Μέγιστη διάμετρος 60cm. Είναι το μεγαλύτερο σκυφόζωο στη Μεσόγειο. Τρέφεται με πλαγκτόν και δεν έχει πλοκάμια. Φέρει οκτώ βραχίονες, οι οποίοι ενώνονται στο πάνω μέρος ενώ στο μέσο σχηματίζουν δομή που μοιάζει με κουνουπίδι. Ο θόλος έχει γαλακτώδες ή υποκίτρινο χρώμα και μπλε περιφέρεια. Συναντάται κοντά στην επιφάνεια. Το τσίμπημα είναι επώδυνο.

 

Μέδουσα Τηγανητό Αυγό (Fried Egg Jelly)

Cotylorhiza tuberculata

k1k1

Μέγιστη διάμετρος 25cm. Έχει χαρακτηριστικό χρώμα και σχήμα και είναι η πιο όμορφη μέδουσα στη Μεσόγειο. Τρέφεται με πλαγκτόν καθώς και από τα φωτοσυνθετικά συμβιωτικά άλγη, τα οποία βρίσκονται στους βραχίονες. Το τσίμπημα της προκαλεί ελαφρύ πόνο. Οι βραχίονες διακλαδίζονται πολλές φορές και έχουν άκρο μπλε χρώματος. Συναντάται κοντά στην επιφάνεια, εποχικά σε μεγάλους αριθμούς. Πολλές φορές, νεαρά ψάρια αναζητούν προστασία μέσα στις κοιλότητες της.

 

Γοργονία Κίτρινη (Yellow Sea Fan)

Eunicella cavolinii

k1

Μέγεθος συνήθως μέχρι 40cm, χρώμα κίτρινο. Αν το κοιτάξουμε προσεκτικά από κοντά θα δούμε μικρούς πολύποδες, μερικά mm, πάνω σε κωνικές προεξοχές. Αναπτύσσεται με πολύ βραδύ ρυθμό, 1cm/έτος. Όλες οι διακλαδώσεις είναι σε ένα επίπεδο, κάτι που την κάνει να μοιάζει με βεντάλια. Συναντάται σε βάθη από 10 μέχρι 200m.

 

Ανεμώνα Νύχτας Κόκκινη (Beadlet Anemone)

Actinia equina

k1

Συνήθως 3cm σε διάμετρο αλλά μπορεί να φτάσει τα 6cm. Ζει σε πολύ ρηχά νερά στη ζώνη της παλίρροιας. Κατά την άμπωτη μπορεί να βρεθεί και πάνω από την επιφάνεια του νερού. Χρώμα κόκκινο σκούρο ή πράσινο. Κατά τη διάρκεια της ημέρας μαζεύει τα πλοκάμια και μοιάζει με τομάτα, για αυτόν τον λόγο ονομάζεται και "τομάτα της θάλασσας".

 

Ανεμώνα Κοινή (Snakelocks Anemone)

Anemonia viridis

k1 IMG 7926cr

Μέγεθος περίπου 12cm, κάθε άτομο έχει περίπου 200 πλοκάμια. Πολύ κοινό είδος. Χρώμα κίτρινο με ροζ-ιώδεις άκρες, μερικές φορές έχει πράσινες αποχρώσεις λόγω της συμβίωσης με μονοκύτταρα άλγη. Σε αντίθεση με άλλες ανεμώνες, αυτό το είδος δεν μπορεί να μαζέψει τα πλοκάμια εντός του σώματος. Συναντάται σε βράχους σε ρηχά νερά. Πολλές φορές βλέπουμε πολυάριθμες ομάδες από γαρίδες ανεμώνων Leptomysis lingvura πάνω από την ανεμώνα, οι οποίες κρύβονται ανάμεσα στα πλοκάμια της όταν κινδυνεύουν. Έχουν μήκος μέχρι 17mm.

 

Ανεμώνα Χρυσή (Golden Anemone)

Condylactis aurantiaca

k1 k1

Έκταση πλοκαμιών μέχρι 25cm. Χρώμα ανοιχτό ή σκούρο πράσινο, εξαρτάται από την πυκνότητα των συμβιωτικών μονοκύτταρων αλγών, με ιώδεις άκρες. Ζει σε λασπώδεις και αμμώδεις βυθούς, με το σώμα της μέσα στο υπόστρωμα, σε βάθη μέχρι 80m. Η γαρίδα Periclimenes aegylios συναντάται συνήθως ανάμεσα στα πλοκάμια της. Έχει μέγεθος μέχρι 2.5cm και αναγνωρίζεται από το σχέδιο και το χρώμα. Αν παρατηρήσει κανείς προσεκτικά μπορεί να τη δει ανάμεσα στα πλοκάμια τους.

 

Ανεμώνα Μανδύας (Cloak Anemone)

Adamsia carciniopados

k1

Το μέγεθος της φτάνει τα 10cm και σχεδόν πάντα βρίσκεται σε όστρακα κοχυλιών, στα οποία κατοικεί ο Pagurus prideaux και τα καλύπτει εντελώς. Η συμβίωση τους φαίνεται να έχει υποχρεωτικό χαρακτήρα, αφού αν τα δύο είδη χωριστούν δεν ζουν για πολύ. Η βάση της ανεμώνας εκκρίνει μια χιτινώδους σύστασης μεμβράνη, η οποία στην ουσία αυξάνει το μέγεθος του όστρακου και έτσι ο κάβουρας δεν χρειάζεται να αλλάξει όστρακο, ενώ αναπτύσσεται σε μέγεθος. Όταν ο κάβουρας αισθάνεται ότι απειλείται, κουνά το όστρακο δίνοντας σύνθημα στην ανεμώνα, η οποία εκτοξεύει "ακόντια", ιώδη νήματα τα οποία φέρουν κνιδοκύτταρα.

 

Ανεμώνα με Ροπαλόμορφα Πλοκάμια (Club-tipped Anemone)

Telmatactis cricoides

k1

Υποτροπικό είδος, το οποίο συναντάται συχνά στα νότια. Συνήθως έχει διάμετρο 10cm, αλλά μπορεί να ξεπεράσει τα 30cm. Τα πλοκάμια της έχουν σχήμα ροπάλου. Συναντάται σε ρηχά νερά, σε σχισμές βράχων κατά τη διάρκεια της ημέρας και είναι ενεργό τη νύχτα. Χρώμα ποικίλο, από λευκό μέχρι βαθύ κόκκινο ή καφέ.

 

Ανεμώνα Τρομπέτα (Trumpet Anemone)

Aiptasia mutabilis

k1

Έκταση πλοκαμιών μέχρι 15cm. Συμβιωτικά μονοκύτταρα άλγη στους ιστούς δίνουν στο είδος το πράσινο χρώμα. Συναντάται από τα πολύ ρηχά, όπου καλύπτει μεγάλες περιοχές βράχων σχηματίζοντας πυκνό χαλί, μέχρι τα 20m βάθος.

 

Ανεμώνα Βοτρυώδης (Berried Anemone)

Alicia mirabilis

IMG 4415

Μια από τις πιο όμορφες ανεμώνες για νυχτερινή φωτογράφιση αλλά και μια από τις πιο επικίνδυνες στον κόσμο, αφού το τσίμπημα της είναι ιδιαίτερα επώδυνο. Ο μίσχος της φτάνει τα 40cm και μπορεί να κινείται σε μεγάλες αποστάσεις. Την ημέρα όμως μαζεύει τα πλοκάμια της και έπειτα συστέλλει το μίσχο με αποτέλεσμα, λόγω των φυματίων που έχει στην επιφάνεια, τα οποία μοιάζουν με μούρα, να φαίνεται περισσότερο σαν κουνουπίδι και λιγότερο σαν ανεμώνα. Η φωτογραφία την εικονίζει αργά το απόγευμα.

 

Ανεμώνα Παρασιτική (Hermit Crab Anemone)

Calliactis parasitica

IMG 4415

Ύψος μέχρι 10cm, διάμετρος 5cm. Η ανεμώνα αυτή ζει πάνω σε όστρακα, τα οποία κατοικούνται από κάβουρες ερημίτες (Dardanus calidus) και παρά την ονομασία της, δεν είναι παράσιτο. Αντιθέτως ωφελεί τον κάβουρα αφού είναι λιγότερο πιθανό να του επιτεθούν χταπόδια. Συνήθως, περισσότερες από μία ανεμώνες, βρίσκονται προσκολλημένες στο ίδιο όστρακο.

 

Κηρίανθος (Mediterranean Tube Anemone)

Cerianthus membranaceus

IMG 4415

Μέγεθος συνήθως 10-15cm. Έχει δύο δακτυλίους από πλοκάμια, τα εσωτερικά είναι κατά πολύ βραχύτερα. Η τροφή που συλλαμβάνεται από τα εξωτερικά παραδίδεται στα εσωτερικά και έπειτα στο στόμα. Υπάρχουν πολλές όμορφες χρωματικές παραλλαγές. Ο φωρονοειδής σκώληκας Phoronis australis συναντάται μερικές φορές στο τοίχωμα του σωλήνα τους (στο κάτω μέρος της φωτογραφίας). Έχει μέγεθος 4-6cm. Το σώμα του αποτελείται από έναν λεπτό μίσχο και μία διπλή σπειροειδή κορώνα από μικροπλοκάμια, τα οποία φιλτράρουν οργανική ύλη από το νερό. Η κορώνα έχει διάμετρο 2cm και είναι χρώματος λαμπρού λευκού ή ελαφρώς ροζ.

 

Παραζωανθοί Κίτρινοι (Yellow Encrusting Anemone)

Parazoanthus axinellae

IMG 4415

Πολύποδες μεγέθους μέχρι 2cm με χρώμα έντονο κίτρινο, εύκολα αναγνωρίσιμο. Ζει σε ρηχά νερά αλλά και μέχρι τα 100m βάθος και καλύπτει επιφάνειες βράχων ή σπόγγων Axinellae, μόνο σε σκοτεινές και προστατευμένες περιοχές.

 

Κοράλλι Τούφα (Pillow Coral)

Cladocora caespitosa

IMG 4415

Η αποικία μπορεί να φτάσει το 1m σε διάμετρο, συνήθως όμως είναι 15-20cm. Αυτό είναι το μόνο κοράλλι που δημιουργεί ύφαλο στη Μεσόγειο. Σε ρεύμα νερού και με έντονο φωτισμό αναπτύσσεται τόσο γρήγορα όσο τα τροπικά είδη (10%/έτος). Συναντάται από τα 5m μέχρι τα 70m βάθος.