ΔΑΚΤΥΛΙΟΣΚΩΛΗΚΕΣ

Τα αγαπημένα όλων, τα σκουλήκια. Κι όμως, στους δακτυλιοσκώληκες περιλαμβάνονται μερικοί από τους πιο γνωστούς και πιο όμορφους θαλάσσιους οργανισμούς, όπως για παράδειγμα οι σπειρογράφοι. Οι Δακτυλιοσκώληκες (Φύλο Annelida) έχουν μεγέθη που κυμαίνονται από λιγότερο του ενός χιλιοστόμετρου μέχρι περισσότερο του ενός μέτρου. Η πιο σημαντική κλάση είναι οι Πολύχαιτοι (Polychaeta). Υπάρχει μεγάλη ποικιλία σωματικών μορφών και τρόπων ζωής μέσα στην κλάση αυτή. Οι δύο βασικές μορφές είναι οι πλάνητες (κολυμπούν, έρπουν) και οι εδραίοι (κατασκευάζουν σωλήνες και ζουν στο εσωτερικό τους). Οι σωλήνες κατασκευάζονται από διάφορα υλικά: κόκκους άμμου, διάφορα άλλα υλικά ή σκληρό ανθρακικό ασβέστιο. Αυτά τα εδραία είδη φέρουν κορώνες από κεραίες διαφόρων ειδών, οι οποίες τους προσδίδουν εμφάνιση ανεμώνης, φοίνικα ή άνθους και με τις οποίες είτε συλλαμβάνουν την τροφή τους φιλτράροντας το νερό ή συλλέγουν οργανικά σωματίδια που έχουν κατακαθήσει στον πυθμένα. Αυτές οι όμορφες κορώνες είναι που κάνουν αυτούς τους οργανισμούς το αγαπημένο εύρημα πολλών αυτοδυτών. Τα βάθη στα οποία συναντώνται δεν είναι μεγάλα και πολλά από αυτά μπορούν να τα θαυμάσουν και οι ελεύθεροι δύτες και κολυμβητές με τη βοήθεια μιας μόνο μάσκας.

Τα περισσότερα είδη δακτυλιοσκωλήκων ζουν στη θάλασσα. Βεβαίως τα πιο γνωστά στον άνθρωπο είναι τα χερσαία είδη, οι γνωστοί γεωσκώληκες, αλλά όσοι ασχολούνται με το ψάρεμα με αγκίστρι γνωρίζουν και κάποια θαλάσσια είδη που χρησιμοποιούνται ως δολώματα. Οι πολύχαιτοι, που μας ενδιαφέρουν περισσότερο εδώ αφού είναι κυρίως θαλάσσιοι οργανισμοί, είναι η κλάση με τη μεγαλύτερη ποικιλία και περιλαμβάνει περισσότερα από 5.500 είδη. Κάποιοι από αυτούς είναι εδραίοι οργανισμοί, ενώ άλλοι έχουν ικανότητα κίνησης. Είναι από τους πιο κοινούς θαλάσσιους οργανισμούς και βρίσκονται σχεδόν παντού. Στους βυθούς των ωκεανών, να επιπλέουν κοντά στην επιφάνεια ή να ανοίγουν στοές στη λάσπη και στην άμμο κοντά στις ακτές. Η ομορφιά των πολύχαιτων και τα έντονα χρώματα τους, τους κάνει ένα από τα πιο αγαπημένα θέματα των υποβρύχιων φωτογράφων.

Οι δακτυλιοσκώληκες είναι αρκετά εξελιγμένοι οργανισμοί και έχουν κλειστό κυκλοφορικό σύστημα. Έχουν σώμα επίμηκες, το οποίο αποτελείται από μια σειρά όμοιων επαναλαμβανόμενων τμημάτων, τα οποία βρίσκονται μεταξύ της κεφαλής και της ουράς. Η ανάπτυξη περιλαμβάνει εγκάρσια μεγέθυνση των τμημάτων, αλλά και προσθήκη νέων τμημάτων. Ο μεταμερισμός, το ότι δηλαδή αποτελούνται από όμοια επαναλαμβανόμενα τμήματα, είναι το κύριο χαρακτηριστικό τους. Αυτό άλλωστε το δηλώνει και η ετυμολογία του ονόματος τους, από το λατινικό annellus που σημαίνει μικρός δακτύλιος. Δομές όπως αναπνευστικά, απεκκριτικά και όργανα κίνησης επαναλαμβάνονται σε κάθε δακτύλιο. Ένα άλλο βασικό χαρακτηριστικό τους είναι η ύπαρξη τριχών, η χαίτη (chaetae). Αυτές οι τρίχες είναι κύλινδροι με πολύ λεπτά τοιχώματα από χιτίνη. Στο κεφάλι έχουν συνήθως δύο ή τέσσερα ζεύγη ματιών, αλλά υπάρχουν και τυφλά είδη. Τα μάτια των περισσότερων έχουν πολύ απλή δομή και μπορούν απλώς να διακρίνουν το φως, υπάρχουν όμως και είδη με σύνθετα μάτια με φακό, τα οποία πιθανόν είναι ικανά για λεπτομερέστερη όραση. Πάνω στο σώμα τους, σε διάφορα σημεία, έχουν αισθητήρες, οι οποίοι είναι συνήθως μονοκύτταροι και ανιχνεύουν φως, χημικές ουσίες, επαφή και κίνηση ή ρεύματα νερού. Μερικοί πολύχαιτοι έχουν επίσης μικρά μάτια (ocelli), τα οποία ανιχνεύουν την κατεύθυνση από την οποία έρχεται το φως, ενώ άλλα είδη έχουν περισσότερο σύνθετα μάτια, τα οποία πιθανώς να μπορούν να σχηματίζουν εικόνα του περιβάλλοντος. Μερικά είδη έχουν τέτοια μικρά μάτια πάνω σε όλο τους το σώμα και με τον τρόπο αυτό αντιλαμβάνονται ταχύτατα πότε ένα ψάρι πλησιάζει, από τη σκιά του και έτσι εισέρχονται στον σωλήνα τους, όπου είναι προστατευμένα. Η αναπνοή σε πολλούς πολύχαιτους γίνεται μέσω βραγχίων, τα οποία υπάρχουν στους δακτυλίους, ενώ σε όσα είδη ζουν σε σωλήνες τα βράγχια βρίσκονται πιο κοντά στο άκρο στο οποίο το ρεύμα νερού είναι ισχυρότερο. Κάποια είδη ζουν σε σωλήνες στον βυθό, όπως προαναφέρθηκε και τρέφονται με οργανικά υλικά που βρίσκουν στο υπόστρωμα και προωθούν στο στόμα τους, αλλά τα περισσότερα είδη που παρουσιάζονται σε αυτό το άρθρο τρέφονται φιλτράροντας την τροφή τους από το νερό. Αυτά διαθέτουν κορώνες, τις οποίες αν παρατηρήσουμε από πολύ κοντά θα δούμε ότι αποτελούνται από μικρά τριχίδια με την κίνηση των οποίων κατευθύνουν τα σωματίδια τροφής που παγιδεύουν προς το στόμα τους που βρίσκεται στο κέντρο. Παρόλο που πολλά είδη μπορούν να αναπαραχθούν αφυλετικά και χρησιμοποιούν παρόμοιους μηχανισμούς για να αναγεννήσουν τμήματα τους μετά από σοβαρούς τραυματισμούς, η φυλετική αναπαραγωγή είναι ο κανόνας στα είδη των οποίων η αναπαραγωγή έχει μελετηθεί. Αυτά παράγουν πλαγκτονική προνύμφη, η οποία εγκαθίσταται τελικά σε στερεό υπόστρωμα και μεταμορφώνεται σε ενήλικο άτομο. Αξίζει πάντως να αναφερθεί ότι ο κύκλος ζωής των περισσότερων πολύχαιτων παραμένει άγνωστος.

Όπως ισχύει για πολλά από τα αφανή ασπόνδυλα, οι γεωσκώληκες είναι άκρως απαραίτητοι στο οικοσύστημα, στη γεωργία ειδικότερα, ενώ επίσης στο θαλάσσιο περιβάλλον τα πολυάριθμα είδη πολύχαιτων έχουν βασικό ρόλο στην τροφική αλυσίδα και στην οικολογική ισορροπία. Έτσι, η οικολογική σημασία τους είναι πολύ μεγάλη. Οι θαλάσσιοι δακτυλιοσκώληκες αποτελούν ίσως περισσότερο από το 30% των βενθικών οργανισμών γύρω από τους κοραλλιογενείς υφάλους, καθώς και στις παλιρροϊκές ζώνες. Με τις στοές που ανοίγουν πολλοί από αυτούς διευκολύνεται η διείσδυση του νερού και του οξυγόνου στα ιζήματα του πυθμένα, με αποτέλεσμα την αύξηση αριθμού βακτηρίων, μικροσκοπικών οργανισμών και της ζωής γενικότερα γύρω τους, κάτι αντίστοιχο με την ωφελιμότητα των γεωσκωλήκων στο χερσαίο περιβάλλον.

 

Σπειρογράφος (Spiral Tube Worm)

Sabella spallanzanii

 

IMG 2224

Σώμα μεγέθους μέχρι 15cm, κορώνα διαμέτρου 10cm συνήθως, αλλά μπορεί να είναι και πολύ μεγαλύτερη και εντυπωσιακή με ποικίλα χρώματα. Ο σωλήνας είναι μεμβρανώδης και ορατός, όχι θαμμένος στο υπόστρωμα. Η σπειροειδής κορώνα εισέρχεται ταχύτατα στον σωλήνα αν ενοχληθεί. Το είδος αυτό έχει μεταφερθεί από τη Μεσόγειο, ως προνύμφη, μέσω του νερού έρματος των πλοίων και τώρα συναντάται σε όλον σχεδόν τον κόσμο. Αγαπημένο θέμα όλων για υ/β φωτογραφία, αλλά για να φαίνεται καθαρά, προσέξτε το καδράρισμα, ώστε να υπάρχει κάτι πίσω του που να κάνει αντίθεση.

 

Διπλόσπειρα (Double-fan Worm)

Bispira volutacornis

IMG 3034

Σώμα μεγέθους περίπου 10cm, κορώνα 3-4cm. Ο σωλήνας είναι δερματώδης. Υπάρχουν αρκετά συγγενικά είδη. Ποικίλο χρώμα, λευκό, πορτοκαλί-καφέ με ρίγες. Πολύ όμορφο είδος και μαζί με τους σπειρογράφους, από τα μεγαλύτερα και ευκολότερα είδη στη φωτογράφιση, αν το πλησιάσετε προσεκτικά.

 

 

Μυξίκολα (Myxicola)

Myxicola infundibulum

IMG 6386

Μήκος μέχρι 20cm, διάμετρος κορώνας 3cm. Κορώνα σχήματος χωνιού ακριβώς πάνω από την επιφάνεια του υποστρώματος. Το χρώμα της κορώνας ποικίλει από λευκό και κίτρινο μέχρι καφέ και ιώδες. Ζει σε λασπώδεις βυθούς, σε προφυλαγμένα μέρη. Μικρό είδος και αρκετά δύσκολο στη φωτογράφιση. Λόγω του μικρού του μεγέθους περνά απαρατήρητο από μεγάλη απόσταση, ενώ όταν πλησιάσετε είναι συνήθως αργά αφού είναι πολύ ευαίσθητο και με την πρώτη εκπνοή σας εξαφανίζεται στο υπόστρωμα. Αρχίστε λοιπόν να βγάζετε φωτογραφίες από μακριά και συνεχίστε πλησιάζοντας. Έτσι θα έχετε τουλάχιστον μία κι ας είναι και από απόσταση.

 

Σέρπουλα ή Κόκκινη Αννελίδα (Red Tubicolous Worm)

Serpula vermicularis

IMG 4343

Μήκος μέχρι 7cm, κορώνα διαμέτρου 1-2cm, κόκκινου ή κίτρινου χρώματος. Το κυκλικό ασβεστολιθικό πώμα δίπλα στην κορώνα είναι χαρακτηριστικό του είδους. Χρησιμοποιείται για να κλείνει τον σωλήνα όταν ο σκώληκας κρύβεται εντός. Συναντάται σε όλους τους ωκεανούς του κόσμου, από τα ρηχά μέχρι τουλάχιστον 800m βάθος! Θα το βρείτε σε βράχους, ανάμεσα σε σπόγγους. Σχετικά δύσκολο να το φωτογραφίσετε από πολύ κοντά αφού με την παραμικρή απότομη κίνηση εξαφανίζεται μέσα στον σωλήνα του.

 

Προτούλα (Tube Worm)

Protula tubularia

IMG 6729

Το σώμα του σκώληκα φτάνει τα 10cm μήκος, ενώ ο σωλήνας τα 20cm. Ζει μέσα στον μεγάλο ασβεστολιθικό σωλήνα. Η κορώνα είναι λευκή, κίτρινη ή πορτοκαλί και αποτελεί πάντα ένα καλό θέμα για macro φωτογράφιση. Συναντάται σε όλους τους ωκεανούς του κόσμου, από τα ρηχά μέχρι τουλάχιστον 20m βάθος και προτιμά σκοτεινά και προστατευμένα σημεία.

 

Νηριής (Nereis/Fire Worm)

Hermodice carunculata

IMG 3039

Το χρώμα ποικίλει από κόκκινο μέχρι πράσινο. Οι δύο λευκές τούφες σε κάθε δακτύλιο αποτελούνται από πολυάριθμα βελονάκια, τα οποία εκτείνονται όταν νοιώσει ότι απειλείται. Αν τα αγγίξετε, διαπερνούν το δέρμα και προκαλούν έντονο πόνο, ο οποίος διαρκεί για πολλές ημέρες. Μην το αγγίζετε ούτε με τα γάντια όμως αφού τα βελονάκια θα σπάσουν και θα μείνουν στην επιφάνεια των γαντιών και αργότερα μπορεί να αγγίξετε τα χείλη σας, επανατοποθετώντας για παράδειγμα τον ρυθμιστή. Τρέφονται με διάφορα ασπόνδυλα, καθώς και οτιδήποτε νεκρό βρουν στην επιφάνεια του πυθμένα. Το μήκος τους φτάνει τα 30cm. Πολλοί το ονομάζουν και σκολόπεντρα.

 

Μπονέλια (Bonellia), Bonellidae

Bonellia viridis

IMG 0124

Θηλυκό μεγέθους μέχρι 1.5m σε μήκος. Αρσενικό 3mm. Το θηλυκό έχει σώμα μεγέθους καρυδιού. Κρύβεται σε σχισμές βράχων και εκτείνει την προβοσκίδα του προς σύλληψη τροφής, συνήθως τη νύχτα, αλλά και κατά τη διάρκεια της ημέρας σε σκοτεινά μέρη. Η προβοσκίδα συστέλλεται αν ενοχληθεί. Οι δύο λοβοί στο άκρο της συλλέγουν οργανική ύλη από το υπόστρωμα. Το πράσινο χρώμα είναι χαρακτηριστικό των περισσότερων εχίουρων και οφείλεται σε μια τοξική ουσία, η οποία ονομάζεται μπονελίνη. Παλαιότερα την κατέτασαν σε ξεχωριστό φύλο, τα Echiura.