Νήσος Χίος

ΒΟΛΙΣΣΟΣ

Η Βολισσός είναι το μεγαλύτερο χωριό της βορειοδυτικής Χίου. Αναφέρεται από την παράδοση ως τόπος όπου έζησε ο Όμηρος. Βρίσκεται στη θέση μικρής αρχαίας πόλης που ονομαζόταν Βόλισσος ή Βολίσκος κατά τον Θουκυδίδη και είναι χτισμένη αμφιθεατρικά στην πλαγιά λόφου, στην κορυφή του οποίου σώζεται ερειπωμένο βυζαντινό κάστρο (κάστρο του Βελισσάριου), σχήματος τραπεζίου με έξι κυκλικούς πύργους. Το κάστρο, πάλι σύμφωνα με την παράδοση, επικοινωνούσε με τη θάλασσα μέσω μιας σήραγγας που έφτανε μέχρι τη συνοικία του Πυθώνα.
εικ. 1m
Βολισσός, το κάστρο στεφανώνει τη χώρα.
εικ. 1m
Άποψη του κάστρου μέσα από τη χώρα.

εικ. 3m εικ. 9m εικ. 10m εικ. 12m εικ. 16m

εικ. 7m εικ. 15m

Απόλυτη εγκατάλειψη και ερήμωση.
Το 412 π.Χ. έγινε στην παραλία της Βολισσού απόβαση των Αθηναίων, που νίκησαν τους αποστατήσαντες από τη συμμαχία Χίους και ερήμωσαν την περιοχή:

 

Επιθέσεις των Αθηναίων κατά της Χίου
Ο Λέων, εξ άλλου, και ο Διομέδων, επί κεφαλής των Αθηναϊκών πλοίων της Λέσβου, προέβαιναν εις πολεμικάς κατά θάλασσαν επιχειρήσεις εναντίον των Χιών, χρησιμοποιούντες ως ορμητήρια τας απέναντι της Χίου κειμένας νήσους Οινούσσας, τα φρούρια της Σιδούσης και του Πτελεού, τα οποία είχαν επί της Ερυθραίας, τέλος δε και αυτήν την Λέσβον. Ως πεζοναύτας είχαν επί του καταστρώματος άνδρας, στρατολογηθέντας υποχρεωτικώς εκ του καταλόγου των οπλιτών. Ενεργήσαντες δ' απόβασιν εις την Καρδαμύλην και τον Βολίσκον, ενίκησαν τους προσδραμόντας προς απόκρουσιν αυτών Χίους, φονεύσαντες πολλούς, και ερήμωσαν τα περίχωρα. Ενίκησαν επίσης άλλην μάχην εις τας Φάνας και τρίτην εις το Λευκώνιον. Του λοιπού οι Χίοι έπαυσαν να εξέρχωνται των τειχών της πόλεως, προς αντιμετώπισιν των Αθηναίων, ενώ ούτοι ερήμωσαν καθ' ολοκληρίαν την χώραν των, η οποία ευρίσκετο εις ανθηροτάτην κατάστασιν και από της εποχής των Περσικών πολέμων έως τότε ουδεμίαν είχε πάθει καταστροφήν. Μετά τους Λακεδαιμονίους, τωόντι, οι Χίοι μόνοι, καθόσον εγώ γνωρίζω, κατώρθωσαν να ευημερούν και να είναι συγχρόνως σώφρονες, και όσον περισσότερον προήγετο η πόλις των εις δύναμιν, τόσον καλλίτερον ερρύθμιζαν τα πράγματα των, προς εξασφάλισιν του μέλλοντος. Και αν κανείς νομίση, ότι η αποστασία αυτών υπήρξε πράξις παρακεκινδυνευμένη, οφείλει να σκεφθή, ότι ούτε εις αυτήν ακόμη ετόλμησαν να προβούν, παρά μόνον αφού έμελλαν ν' αποδυθούν εις τον κίνδυνον παρά το πλευρόν πολλών και γενναίων συμμάχων, και αφού έβλεπαν, ότι και οι Αθηναίοι αυτοί, μετά την Σικελικήν καταστροφήν, δεν ηρνούντο πλέον, ότι η κατάστασις των ήτον αναμφισβητήτως εκτάκτως επισφαλής. Και εάν ως εκ της αβεβαιότητος των ανθρωπίνων πραγμάτων, επλανήθησαν, την πλάνην συνεμερίσθησαν μετά πολλών άλλων, οι οποίοι επίσης ενόμισαν, ότι τα πράγματα των Αθηναίων φέρονται προς ταχείαν καταστροφήν. Τώρα όμως, ότε και από την θάλασσαν απεκλείοντο και από την ξηράν ερημώνοντο, επεδίωξαν μερικοί να φέρουν εκ νέου την πόλιν εις την Αθηναϊκήν συμμαχίαν. Αντιληφθέντες τούτο οι εν τέλει, αυτοί μεν εις ουδεμίαν προέβησαν άμεσον ενέργειαν, αλλά προσκαλέσαντες τον αρχιναύαρχον Αστύοχον, ο οποίος ήλθεν εκ των Ερυθρών μετά τεσσάρων πλοίων, τα οποία ευρέθησαν εκεί, διεσκέφθησαν μετ' αυτού διά ποίων μέσων, όσον το δυνατόν ολιγώτερον βιαίων, είτε λήψεως ομήρων, είτε άλλων οιωνδήποτε, ηδύναντο να θέσουν τέρμα εις την συνωμοσίαν. Και ούτω μεν διεξήγοντο τα πράγματα εις την Χίον.

(Απόσπασμα - Θουκιδίδης, βιβλίο Η΄ 24)

εικ. 4m εικ. 13m εικ. 05m εικ. 06m
Περπατώντας προς το κάστρο. Στενά σοκάκια, παραδοσιακά σπίτια και ο χρόνος έχει σταματήσει.

εικ. 8m εικ. 14m
Ενώ κάποτε δαυλοί φώτιζαν τα δρομάκια της Βολισσού, τώρα τη θέση τους έχουν πάρει διακοσμητικά κιούπια.

εικ. 19m εικ. 17m
Η εξωτερική πλευρά των τειχών του κάστρου.

εικ. 17m εικ. 19m
Η θέα από τα τείχη.

Ο όρμος της Βολισσού υπήρξε και επί Βυζαντινής αυτοκρατορίας θέατρο πολεμικών επιχειρήσεων κατά των πειρατών (11ος και 12ος αιώνας). 
εικ. 11m
Η θέα προς τον κόλπο της Βολισσού μέσα από το παράθυρο ερειπωμένης οικίας. Στο βάθος, στις κορυφές των δύο λόφων, αριστερά και δεξιά, διακρίνονται οι βάσεις απ' τις φρυκτωρίες.

Γενουατικές πηγές αναφέρουν ότι η Βολισσός είχε 700 σπίτια, πολλές εκκλησίες, μεγάλη παραγωγή μεταξιού, λαδιού, σύκων και σταριού. Ο κάμπος της Βολισσού είχε πολλά αμπέλια απ' τα οποία έφτιαχναν τον περίφημο Αριούσιο οίνο.

εικ. 17m εικ. 19m
Σταφύλια στις αυλές και στους κάδους. Παρεμπιπτόντως, όλοι οι κάδοι της Βολισσού έχουν δεχτεί εικαστικές παρεμβάσεις.

Η Βολισσός είναι γραφικότατη και η διαδρομή περπατώντας μέσα απ' τα στενά δρομάκια της προς το κάστρο μοναδική.
 
 
ΑΝΑΒΑΤΟΣ

εικ. 24m εικ. 25m
Ο Ανάβατος ξεπροβάλλει ξαφνικά στο βάθος. Ένας οχυρωματικός οικισμός πρότυπο κάλυψης - απόκρυψης.

εικ. 26m Ο Ανάβατος είναι ένας μεσαιωνικός οχυρωματικός οικισμός που βρίσκεται στο κέντρο του νησιού. Αποτελεί παράδειγμα οχυρωματικής αρχιτεκτονικής του Αιγαίου. Το χωριό είναι χτισμένο πάνω σε έναν κωνικό βράχο 450 μέτρα πάνω απ' τη θάλασσα. Το τοπίο είναι άγριο και εντυπωσιακό και η θέα απ' την κορυφή σου κόβει την ανάσα. Τα βράχια είναι κοφτερά, τα σπίτια στενά και κολλημένα μεταξύ τους, οι πόρτες χαμηλές και τα παράθυρα μικροσκοπικά και κυρτά. Ένα κυκλικό τείχος ενισχύει την οχύρωση. Σύμφωνα με ιστορικά στοιχεία το 1822 την εποχή της σφαγής το χωριό εγκαταλείφθηκε από τους Χιώτες και μάλιστα τα γυναικόπαιδα προκειμένου να γλυτώσουν από την αιχμαλωσία έπεσαν απ' τον γκρεμό. Το πάνω μέρος του χωριού έχει χαρακτηριστεί αρχαιολογικός χώρος και η αρχαιολογική υπηρεσία έχει αναλάβει την αναστύλωση και τη συντήρηση. Σε πολύ καλή κατάσταση διατηρείται η εκκλησία του Ταξιάρχη και της Παρθένου Μαρίας, το σχολείο και ένα τριώροφο κτίριο που στεγαζόταν το ελαιοτριβείο. Αν και ακούγεται πάντως πως ορισμένα σπίτια έχουν ήδη πουληθεί σε ξένους και παρά τους λιγοστούς κατοίκους στην κάτω ζώνη του οικισμού, ο Ανάβατος είναι ουσιαστικά ακατοίκητος. Αξίζει να σημειωθεί τέλος ότι στον Ανάβατο ανήκει η παραλία Ελίντα που στο παρελθόν ήταν το λιμάνι του.
εικ. 32m εικ. 28m εικ. 33m εικ. 27m εικ. 29m εικ. 30m εικ. 31m


ΜΕΣΤΑ

εικ. 35m
"ΗΤΑΝ ΕΝΝΕΑ ΤΑ ΧΩΡΙΑ ΚΑΙ ΜΕΙC TA KANAM ΕΝΑ
ΜΑC ΕΚΛΕΒΑΝ ΟΙ ΠΕΙΡΑΤΑΙ ΔΕΝ ΑΦΗΝΑΝ ΚΑΝΕΝΑ
ΓΙ ΑΥΤΟ ΚΑΝΑΜΕ ΦΡΟΥΡΙΟ ΑΠ ΟΛΟΥC ΠΙΟ ΜΠΡΟCΤΑ
CΤΗ ΧΙΟ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΩCΑΜΕ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΜΕCTA"

Τα Μεστά είναι ένα μεσαιωνικό χωριό - λαβύρινθος της βυζαντινής περιόδου. Ένα διατηρητέο μνημείο, που σε ταξιδεύει αιώνες πίσω.
εικ. 37m
εικ. 38m
Μοναχικότητα και…
εικ. 39m
μοναξιά!

Το ιδιαίτερο στοιχείο του είναι η εκπληκτική αρχιτεκτονική του.
εικ. 40m εικ. 41m εικ. 42m

Χτίστηκε σε μια μικρή κοιλάδα με αραιή βλάστηση, μακριά απ' τη θάλασσα, σε πενταγωνικό και κλειστό τετράπλευρο σχήμα με μία μόνο είσοδο και μία έξοδο. Στο κέντρο των Μεστών υπήρχε κάποτε αμυντικός πύργος, τον οποίο οι κάτοικοι είχαν σαν καταφύγιο σε περίπτωση επίθεσης. Οι κύριοι δρόμοι που ξεκινούν απ' την κεντρική πλατεία του πύργου είναι λίγοι, στενοί και σκοτεινοί. Διακλαδώνονται με άλλα επίτηδες δαιδαλώδη δρομάκια ακόμα πιο στενά και σκεπαστά, τους "θόλους", απ' τα οποία γίνεται η πρόσβαση στις οικίες και καταλήγουν σε αδιέξοδα. Στις πέντε εξωτερικές γωνίες του τετράπλευρου αυτού λαβυρίνθου υπάρχουν πέντε αντίστοιχοι μικροί κυκλικοί πύργοι. Τα σπίτια των Μεστών έχουν πυκνή δομή και επέτρεπαν τη μετακίνηση των κατοίκων πάνω στα δώματα των οικιών χωρίς να φαίνονται.
εικ. 46m
Χαραμάδα για παρατήρηση.
εικ. 43m
Εσωτερικό οικίας, κλίμακα που οδηγεί στο δώμα.

Αν κάποιος κοιτάξει το χωριό απ' έξω, οι συνεχόμενοι τοίχοι των σπιτιών με τα λιγοστά ανοίγματα δίνουν την αίσθηση τείχους κάστρου.

εικ. 40m εικ. 41m εικ. 42m
Γενικό σχέδιο των Μεστών από τον W. Eden. Πηγή: Λαμπάκις, Μπούρας, 1960, σ. 8.
εικ. 49m
Μεστά, διαβατικό, 1936. Πηγή: Φωτογραφική Συλλογή Dorothy Burr Thompson, Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών.



ΠΥΡΓΙ

εικ. 52m
Πυργί, η κεντρική πλατεία.

Το Πυργί είναι το μεγαλύτερο από τα χωριά της Χίου. Είναι ένα μεσαιωνικό χωριό φρουριακού τύπου που βρίσκεται μακριά απ' τη θάλασσα. Το 1881 ο σεισμός στη Χίο δεν προκάλεσε μεγάλες ζημιές στο Πυργί και έτσι διατήρησε εσωτερικά τη μεσαιωνική του όψη. Στο κέντρο του χωριού υψώνεται ημιερειπωμένος ο μεγάλος αμυντικός πύργος.

εικ. 3m εικ. 9m εικ. 10m εικ. 12m εικ. 16m εικ. 16m εικ. 3m εικ. 9m εικ. 10m εικ. 12m εικ. 7m εικ. 15m


Οι δρόμοι είναι στενοί και γραφικοί, τα σπίτια ψηλά, διώροφα ή τριώροφα και συνεχόμενα και συνδέονται με τα απέναντι με αψίδες (δοξαράδες). 'Οπως στα Μεστά, έτσι και στο Πυργί τα ακραία σπίτια που αποτελούσαν την περιμετρική ζώνη του οικισμού ήταν χτισμένα σε συνεχή και αδιάσπαστη σειρά και δεν είχαν πόρτες και παράθυρα προς την εξωτερική πλευρά, αλλά μόνο προς το εσωτερικό του οικισμού. Έτσι σχηματιζόταν ένα τείχος και έδινε στον οικισμό το τελικό του σχήμα. Σε κάθε γωνία του τετράπλευρου υπήρχε κι ένας πυργίσκος. Τώρα το τείχος δεν υπάρχει πια γιατί έχει καταστραφεί. Επίσης έχουν χτιστεί πολλά σπίτια στο μεγαλύτερο μέρος της περιμέτρου και το αρχικό σχήμα του οικισμού έχει αλλοιωθεί και είναι δυσδιάκριτο. Αυτό που κάνει πολύ ιδιαίτερο το Πυργί και προκαλεί την έκπληξη των επισκεπτών είναι τα "ξυστά" στις προσόψεις των σπιτιών. Αυτή είναι μία τεχνική σκαλίσματος με το χέρι σε γύψο γεωμετρικών μοτίβων σε άσπρο και μαύρο.
εικ. 52m
Τμήμα από το τείχος του κεντρικού αμυντικού πύργου.
εικ. 62m
Αεροφωτογραφία του χωριού Πυργί, 1934. Πηγή: Μπούρας, 1982, σ. 167.

εικ. 64m εικ. 65m εικ. 66m εικ. 67m εικ. 67m εικ. 69m
Αυγώνυμα, προμεσαιωνικός οικισμός της κεντρικής Χίου.

εικ. 73m εικ. 75m εικ. 76m εικ. 77m εικ. 79m εικ. 74m
Ολύμποι, μεσαιωνικό χωριό της νότιας Χίου.

εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m εικ. 27m
Καλαμωτή, ένας απ' τους πιο όμορφους μεσαιωνικούς οικισμούς της Χίου. Βρίσκεται στη νοτιοανατολική πλευρά του νησιού και είναι ένα χωριό με απίστευτη αρχιτεκτονική και πλούσια ιστορία και παράδοση.

εικ. 101m εικ. 101m
Παραλία Αγ. Δύναμη.

εικ. 101m εικ. 101m
Μαστιχόδεντρα στον δρόμο προς το Πυργί.

εικ. 101m
Παραλία Σαλάγωνα.


εικ. 101m
Μαύρα λιλάδια.

εικ. 101m
Τα χιώτικα λιλάδια.

Τα χιώτικα λιλάδια

Οι πρώτες αχτίνες του ήλιου βρήκαν το άνοιγμα της μικρής σκηνής και χώθηκαν αμέσως μέσα χτυπώντας με στο πρόσωπο. Άλλο ένα πρωινό σε μια άγνωστη, ξεχασμένη γωνιά του νησιού - παραλία αυτή τη φορά - στη Χίο. Νύχτα στήθηκε η σκηνή, στο φως των προβολέων του τζιπ, σ' ένα ξέφωτο δίπλα στη θάλασσα και η παρέα μετά από ολοήμερη περιπλάνηση έπεσε αμέσως για ύπνο. Εγώ αποκοιμήθηκα αγκαλιά με τη σκέψη να δω το τοπίο την αυγή. Αυτή η προσμονή της πρωινής εξερεύνησης με ενθουσίαζε. Εξάλλου οι διακοπές πάντα αυτό το νόημα είχαν για μένα.

Το ρόδινο φως με σήκωσε αμέσως και βγήκα έξω προσεκτικά για να μην ξυπνήσω τους άλλους. Η παραλία άρχιζε λίγα μέτρα πιο κάτω. Κάτι κλαδιά στοιβαγμένα από τη μανία του κύματος τον χειμώνα και λίγα ξερά φύκια μπροστά άφηναν να φανούν τα πρώτα βότσαλα. Η θάλασσα ήρεμη φιλιόταν με το φως του πρωινού ήλιου. Γύρω μικροί λόφοι με θάμνους και ελαιόδεντρα στη σειρά στις πεζούλες με τις ξερολιθιές. Τόσο γνωστό το τοπίο αλλά και τόσο διαφορετικό από τα Κυκλαδονήσια.

Στο βάθος μπροστά άλλη μια βίγλα από τις τόσες που έχει το νησί, ακίνητη, περήφανη, μάρτυρας του ταραγμένου παρελθόντος, στημένη σ' ένα οξύ κομμάτι γης που έσκισε τη θάλασσα και μαρμάρωσε ξαφνικά σαν ένας τεράστιος κροκόδειλος, κοιμισμένος στα γαλανά νερά.

Προχώρησα με γυμνά πόδια πάνω στα βότσαλα και σταμάτησα εκεί που έσκαγε το ελαφρύ κύμα. Τότε κοίταξα και έμεινα ακίνητη μη πιστεύοντας στα μάτια μου. "Θεέ μου, τι βότσαλα είναι αυτά!" μουρμούρισα με έκπληξη.

Ένα μωσαϊκό από βότσαλα πορτοκαλί, μωβ, ροζ, μπεζ, κίτρινο, γκρι - μια πανδαισία χρωμάτων τονισμένα από το διάφανο κρυστάλλινο νερό. Όλα απλώνονταν κάτω απ' τα πόδια μου. Έσκυψα και πήρα στη χούφτα μου μερικά - τα περισσότερα στρογγυλεμένα, σμιλεμένα από το κύμα και την τριβή. "Δεν είναι δυνατόν! Τι είναι αυτά;" έλεγα στον εαυτό μου. Ήταν σαν αυγά, μεγάλα και μικρά ενός άγνωστου εξωπραγματικού πουλιού σε παραλλαγές χρωμάτων. Δεν ήταν μόνο οι αποχρώσεις και το σχήμα αλλά και η υφή τους - λεία, τόσο λεία σαν να τα είχαν στιλβώσει σ' ένα τεράστιο εργαστήρι και τα είχαν ρίξει στην άκρη του γιαλού, εκεί που η υπερηφάνεια της θάλασσας σταματάει.

Άρχισα να τα μαζεύω, να τα ξεχωρίζω, να τα βάζω σε μικρούς σωρούς ανά χρώμα. "Θεέ μου, τι ομορφιά!" ψιθύριζα. Τότε έτσι ξαφνικά μου ήρθε στο νου μια ξεχασμένη λέξη, θαμμένη εκεί από την παιδική μου ηλικία - "λιλάδια" και αμέσως μετά τα λόγια της γιαγιάς μου, "υπάρχουν παραλίες στη Χίο που έχουν χρωματιστά λιλάδια". "Ναι, αυτό ήταν! Τα χιώτικα λιλάδια!" σκέφτηκα και ένα περίεργο συναίσθημα άγριας χαράς με συνεπήρε, σαν να βρήκα έναν χαμένο θησαυρό. "Ε! Σηκωθείτε!" άρχισα να φωνάζω δυνατά προς το μέρος της σκηνής. "Ελάτε να δείτε! Η παραλία είναι γεμάτη λιλάδια! Χρωματιστά λιλάδια! Τα χιώτικα λιλάδια!"

(Απόσπασμα από τις Ανέκδοτες Ιστορίες "Πάμε Χίο")

ΚΑΛΟΤΙΝΑ ΚΑΘΟΠΟΥΛΗ



εικ. 101m
Παραλία Μαύρα Βόλια.
εικ. 101m
Οικία στην αγαπημένη Καλλιμασιά.